Rynek najmu mieszkań coraz częściej wykracza poza tradycyjny model, w którym właściciel oddaje lokal do używania na rok lub kilka lat, najemca płaci czynsz, a po zakończeniu umowy zwraca mieszkanie. W przypadku podmiotów profesjonalnie zajmujących się wynajmem ustawodawca przewidział odrębną konstrukcję najmu instytucjonalnego, a obok niej także jego szczególną odmianę, czyli najem instytucjonalny z dojściem do własności, który z perspektywy najemcy ma zupełnie inne znaczenie ekonomiczne i prawne niż klasyczna umowa najmu.
W tym drugim przypadku podpisanie umowy może oznaczać związanie się z właścicielem mieszkania na wiele lat oraz regularne ponoszenie nie tylko kosztów korzystania z lokalu, lecz również płatności prowadzących ostatecznie do nabycia jego własności. Z tego względu analiza takiej umowy nie powinna ograniczać się do wysokości miesięcznych obciążeń, ponieważ równie istotne są zasady rozliczania wpłat, zabezpieczenie przyszłego nabycia własności, stan prawny nieruchomości, możliwość wcześniejszego zakończenia umowy oraz odpowiedź na pytanie, co stanie się z pieniędzmi wpłaconymi przez najemcę, jeżeli umowa nie zostanie wykonana zgodnie z pierwotnym założeniem.
Najem instytucjonalny nie jest tym samym co najem okazjonalny
Najem instytucjonalny i najem okazjonalny bywają ze sobą mylone, przede wszystkim dlatego, że w obu przypadkach ustawodawca przewidział szczególne rozwiązania dotyczące obowiązku opróżnienia lokalu po zakończeniu stosunku najmu. Są to jednak odrębne konstrukcje, skierowane do innych kategorii wynajmujących i oparte na częściowo odmiennych zasadach.
Najem instytucjonalny został przewidziany dla właścicieli prowadzących działalność gospodarczą w zakresie wynajmowania lokali, przy czym wynajmującym może być osoba fizyczna, osoba prawna albo jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Umowa zawierana jest na czas oznaczony, jednak w tym przypadku ustawodawca wyłączył ograniczenie wynikające z art. 661 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym najem zawarty na czas dłuższy niż dziesięć lat po upływie tego okresu poczytuje się za zawarty na czas nieoznaczony.
W praktyce oznacza to możliwość tworzenia stabilnych i długoterminowych stosunków najmu, co nabiera szczególnego znaczenia w przypadku przedsięwzięć mieszkaniowych zakładających korzystanie z lokalu przez wiele lat, zwłaszcza jeżeli docelowym założeniem stron jest późniejsze nabycie jego własności.
Notarialne poddanie się egzekucji nie oznacza dowolności po stronie wynajmującego
Jednym z charakterystycznych elementów najmu instytucjonalnego jest oświadczenie najemcy sporządzane w formie aktu notarialnego, w którym najemca poddaje się egzekucji oraz zobowiązuje się do opróżnienia i wydania lokalu w terminie wskazanym w żądaniu właściciela, jeżeli stosunek najmu wcześniej skutecznie wygaśnie albo zostanie rozwiązany.
Najemca przyjmuje jednocześnie do wiadomości, że w przypadku konieczności wykonania tego obowiązku nie przysługuje mu prawo do najmu socjalnego lokalu ani pomieszczenia tymczasowego, co stanowi jeden z najistotniejszych elementów odróżniających sytuację takiego najemcy od sytuacji występującej przy klasycznych stosunkach najmu lokali mieszkalnych.
Nie oznacza to jednak, że samo sporządzenie aktu notarialnego pozwala właścicielowi w dowolnym momencie doprowadzić do opróżnienia mieszkania. Najpierw musi bowiem istnieć prawidłowa podstawa ustania stosunku najmu, a jeżeli najemca po jego wygaśnięciu albo rozwiązaniu nie wydaje lokalu dobrowolnie, właściciel powinien przeprowadzić procedurę przewidzianą przez ustawę, obejmującą między innymi doręczenie odpowiednio sporządzonego żądania opróżnienia lokalu, a następnie, w przypadku jego bezskuteczności, wystąpienie do sądu o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu.
Najem instytucjonalny nie daje więc właścicielowi prawa do samodzielnego usunięcia najemcy z mieszkania, wymiany zamków czy pozbawienia go dostępu do lokalu, lecz upraszcza drogę prawną prowadzącą do jego odzyskania po skutecznym zakończeniu najmu.
Kaucja jest zabezpieczeniem, a nie dodatkowym wynagrodzeniem właściciela
Zawarcie umowy najmu instytucjonalnego może zostać uzależnione od wpłacenia przez najemcę kaucji zabezpieczającej należności wynikające z najmu oraz ewentualne koszty egzekucji obowiązku opróżnienia lokalu. Ustawa określa granice takiego zabezpieczenia oraz zasady jego późniejszego rozliczenia, dlatego kaucja nie powinna być traktowana jako dodatkowa opłata należna właścicielowi niezależnie od rzeczywiście istniejących wierzytelności.
Przed zawarciem umowy warto zatem zwrócić uwagę nie tylko na wysokość kaucji, lecz również na zakres zabezpieczanych przez nią należności, okoliczności pozwalające właścicielowi na skorzystanie z tych środków oraz zasady ich rozliczenia po zakończeniu stosunku najmu.
Najem instytucjonalny z dojściem do własności ma znacznie szerszy charakter
Szczególnie interesującą konstrukcją jest uregulowany w art. 19k i następnych ustawy najem instytucjonalny z dojściem do własności, ponieważ w tym przypadku stosunek prawny pomiędzy stronami nie ogranicza się do czasowego korzystania z cudzego mieszkania, lecz od początku zakłada jego późniejsze nabycie przez najemcę.
Umowa obejmuje zarówno zobowiązanie najemcy do nabycia lokalu mieszkalnego, jak i zobowiązanie właściciela do przeniesienia na niego prawa własności lokalu wraz z prawami niezbędnymi do korzystania z niego, najpóźniej w dniu zakończenia umowy najmu i po zapłaceniu całej ceny.
Ustawodawca przewidział przy tym istotny wymóg dotyczący samego przedmiotu umowy, ponieważ najem instytucjonalny z dojściem do własności może dotyczyć lokalu mieszkalnego, dla którego została założona księga wieczysta, a wynajmujący powinien być właścicielem tego lokalu. Sama umowa zawierana jest natomiast w formie aktu notarialnego, co odpowiada znaczeniu zobowiązań podejmowanych przez strony oraz ich wieloletniemu charakterowi.
Nie jest to zatem zwykła umowa najmu uzupełniona możliwością późniejszego wykupu mieszkania, lecz rozbudowana konstrukcja prawna, w ramach której najemca pozostaje osobą korzystającą z lokalu należącego do innego podmiotu, a jednocześnie stopniowo realizuje zobowiązanie prowadzące do uzyskania prawa własności.
Przy miesięcznej płatności istotne jest nie tylko ile, ale również za co najemca płaci
Jednym z najważniejszych zagadnień praktycznych przy najmie instytucjonalnym z dojściem do własności jest właściwe rozdzielenie poszczególnych świadczeń należnych właścicielowi, ponieważ ustawa wyraźnie odróżnia czynsz najmu, opłaty niezależne od właściciela, inne opłaty związane z korzystaniem z mieszkania, jeżeli zostały przewidziane w umowie, oraz cenę lokalu mieszkalnego płaconą w miesięcznych ratach.
Rozróżnienie tych należności ma podstawowe znaczenie dla oceny ekonomicznych skutków umowy, ponieważ sama informacja o wysokości miesięcznej płatności nie pozwala jeszcze ustalić, jaka jej część stanowi koszt korzystania z lokalu, jaka przeznaczona jest na pokrycie bieżących kosztów, a jaka rzeczywiście pomniejsza pozostałą do zapłaty cenę mieszkania.
Z tego powodu ustawa wymaga, aby umowa określała cenę sprzedaży lokalu oraz harmonogram wskazujący wysokość i terminy płatności poszczególnych rat ceny. W przypadku zobowiązania rozłożonego na wiele lat powinno być możliwe ustalenie na każdym etapie wykonywania umowy, jaka część ceny została już zapłacona, jaka pozostaje do zapłaty oraz jakie inne świadczenia zostały pobrane niezależnie od ceny.
Przyszłe prawo własności powinno znaleźć odzwierciedlenie w księdze wieczystej
Szczególnego znaczenia nabiera sytuacja prawna najemcy w okresie pomiędzy zawarciem umowy a ostatecznym nabyciem mieszkania, ponieważ w tym czasie może on wpłacić znaczną część jego wartości, nadal nie będąc właścicielem nieruchomości.
Ustawodawca przewidział w związku z tym obowiązek ujawnienia w księdze wieczystej prowadzonej dla lokalu roszczenia najemcy o przeniesienie prawa własności lokalu mieszkalnego oraz praw niezbędnych do korzystania z niego, przy czym podstawą takiego wpisu jest sama umowa najmu instytucjonalnego z dojściem do własności.
Rozwiązanie to ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa przyszłego nabywcy, ponieważ wieloletnie zobowiązanie właściciela do przeniesienia własności mieszkania nie pozostaje wyłącznie elementem relacji obligacyjnej pomiędzy stronami, lecz znajduje również odzwierciedlenie w treści księgi wieczystej. Z tego względu przed zawarciem umowy analiza stanu prawnego lokalu oraz istniejących obciążeń powinna być traktowana jako jeden z podstawowych elementów oceny bezpieczeństwa całej transakcji.
Hipoteka może zabezpieczać nie tylko bank, lecz również przyszłego właściciela mieszkania
Jednym z najistotniejszych zabezpieczeń przewidzianych przez ustawodawcę jest hipoteka ustanawiana na zabezpieczenie wierzytelności najemcy o zwrot zapłaconej ceny sprzedaży na wypadek niewykonania umowy przez właściciela.
Ustawa wymaga, aby umowa zawierała oświadczenie właściciela o ustanowieniu hipoteki na pierwszym miejscu na zabezpieczenie roszczenia najemcy o zwrot zapłaconej ceny wraz z wnioskiem o wpis tej hipoteki do księgi wieczystej. Konstrukcja ta ma bardzo istotne znaczenie, ponieważ przy umowie wykonywanej przez wiele lat ryzyko nie występuje wyłącznie po stronie właściciela oczekującego regularnych płatności. Równie istotna jest sytuacja najemcy, który z biegiem czasu przekazuje właścicielowi coraz większą część ceny mieszkania i powinien posiadać realne zabezpieczenie na wypadek, gdyby zobowiązanie do przeniesienia własności nie zostało ostatecznie wykonane.
Właśnie z tego względu przy ocenie umowy nie należy ograniczać się do sprawdzenia, czy przewidziano możliwość późniejszego nabycia mieszkania, lecz trzeba również ustalić, w jaki sposób zabezpieczono pieniądze wpłacane przez przyszłego nabywcę.
Szczególnej uwagi wymagają nieruchomości obciążone hipoteką banku
Problem staje się jeszcze bardziej złożony, gdy inwestycja została sfinansowana kredytem, a nieruchomość jest obciążona hipoteką ustanowioną na rzecz banku. W takiej sytuacji sama deklaracja właściciela, że po zapłaceniu ceny mieszkanie zostanie przeniesione na najemcę, nie daje jeszcze pełnej odpowiedzi na pytanie, w jakim stanie prawnym nastąpi to przeniesienie.
Ustawa przewiduje dlatego, że jeżeli takie zabezpieczenie hipoteczne istnieje, umowa powinna zawierać zgodę wierzyciela zabezpieczonego hipoteką na bezobciążeniowe przeniesienie prawa własności lokalu wraz z prawami niezbędnymi do korzystania z niego po zapłaceniu całej ceny sprzedaży przez najemcę.
Przy inwestycjach finansowanych przez bank analiza księgi wieczystej, treści istniejących hipotek oraz zasad zwalniania poszczególnych lokali spod zabezpieczenia powinna więc towarzyszyć analizie samej umowy, ponieważ ostatecznym celem całej konstrukcji nie jest jedynie nabycie własności, lecz nabycie lokalu w stanie prawnym odpowiadającym warunkom przewidzianym przez ustawę.
Opóźnienie w płatności nie powoduje automatycznej utraty mieszkania
Przy umowie wykonywanej przez wiele lat szczególnego znaczenia nabierają zasady postępowania w razie przejściowych problemów z regulowaniem należności. Ustawa przewiduje mechanizmy, które nie pozwalają utożsamiać pojedynczego opóźnienia z natychmiastową utratą prawa do dalszego wykonywania umowy.
Jeżeli najemca opóźnia się z zapłatą raty na poczet ceny mieszkania, właściciel powinien wezwać go na piśmie do dokonania wpłaty, wyznaczając termin nie krótszy niż czternaście dni roboczych. Jeszcze dalej idą regulacje dotyczące wypowiedzenia umowy przez wynajmującego, ponieważ w przypadku zaległości w zapłacie czynszu, innych opłat związanych z korzystaniem z lokalu albo części ceny sprzedaży zgodnie z harmonogramem ustawa wymaga zwłoki obejmującej co najmniej trzy okresy płatności, wcześniejszego pisemnego uprzedzenia o zamiarze wypowiedzenia oraz wyznaczenia dodatkowego miesięcznego terminu na zapłatę zaległych i bieżących należności.
Takie rozwiązanie ma szczególne znaczenie w sytuacji, w której najemca przez wiele lat terminowo wykonuje swoje zobowiązania i zapłacił już znaczną część ceny lokalu, ponieważ zakończenie umowy może mieć dla niego konsekwencje dalece wykraczające poza utratę możliwości dalszego korzystania z mieszkania.
Wieloletnia umowa musi uwzględniać możliwość zmiany sytuacji życiowej
Zawarcie umowy na kilkanaście lub kilkadziesiąt lat zawsze wiąże się z trudnością przewidzenia sytuacji rodzinnej, zawodowej i finansowej stron w całym okresie jej obowiązywania, dlatego istotne znaczenie ma przewidziana przez ustawę możliwość wypowiedzenia przez najemcę umowy najmu instytucjonalnego z dojściem do własności z zachowaniem sześciomiesięcznego terminu wypowiedzenia z ważnych przyczyn związanych ze zmianą sytuacji życiowej.
Możliwość wcześniejszego zakończenia stosunku prawnego nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów, ponieważ dla osoby, która przez wiele lat regulowała raty ceny, równie ważne jak samo prawo do zakończenia umowy pozostaje ustalenie sposobu rozliczenia dokonanych wcześniej wpłat. Z tego względu zasady rozliczenia stron po wcześniejszym zakończeniu umowy powinny być analizowane równie dokładnie jak cena mieszkania czy wysokość miesięcznych świadczeń.
Zapłata ostatniej raty powinna prowadzić do jasno określonego skutku
Celem najmu instytucjonalnego z dojściem do własności jest ostatecznie przeniesienie prawa własności lokalu na najemcę, dlatego już w chwili zawierania umowy powinno być możliwe ustalenie, kiedy i na jakich zasadach nastąpi finalizacja całego procesu.
Ustawa wymaga wskazania terminu zawarcia umowy przenoszącej własność, która powinna zostać zawarta najpóźniej w dniu zakończenia najmu. Równie istotny jest stan prawny lokalu w chwili jego nabycia, ponieważ przedmiotem przeniesienia może być jedynie lokal wolny od hipotek i roszczeń ujawnionych w prowadzonej dla niego księdze wieczystej, z wyjątkiem roszczenia samego najemcy wynikającego z umowy najmu instytucjonalnego z dojściem do własności.
Przy zawieraniu wieloletniego kontraktu warto zatem analizować jego zakończenie jeszcze przed dokonaniem pierwszej wpłaty, ponieważ dobra umowa powinna pozwalać już na początku określić, jaki dokładnie skutek nastąpi po zapłaceniu całej ceny, w jakim terminie własność zostanie przeniesiona i w jakim stanie prawnym lokal zostanie przekazany przyszłemu właścicielowi.
Przy wieloletniej umowie wysokość miesięcznej raty jest tylko jednym z elementów decyzji
Najem instytucjonalny z dojściem do własności jest konstrukcją znacznie bardziej rozbudowaną niż klasyczny najem mieszkania, ponieważ łączy czasowe korzystanie z lokalu z wieloletnim procesem prowadzącym do jego nabycia. Z tego względu ocena takiej umowy powinna obejmować nie tylko cenę i miesięczne obciążenia, lecz również sposób zaliczania poszczególnych wpłat, harmonogram spłaty, zasady ewentualnego oprocentowania, możliwość wcześniejszej spłaty, stan księgi wieczystej, istniejące hipoteki, zabezpieczenie zwrotu zapłaconej ceny, przesłanki wypowiedzenia oraz sposób rozliczenia stron w przypadku wcześniejszego zakończenia umowy.
Im dłuższy okres obowiązywania umowy, tym większego znaczenia nabierają postanowienia, które w chwili jej podpisywania mogą wydawać się drugorzędne. W ciągu kilkunastu czy kilkudziesięciu lat może zmienić się sytuacja rodzinna i zawodowa najemcy, wysokość jego dochodów, warunki finansowania inwestycji, sytuacja ekonomiczna właściciela, a nawet otoczenie prawne, w którym umowa jest wykonywana.
Dlatego dobrze przygotowana umowa najmu instytucjonalnego z dojściem do własności powinna regulować nie tylko scenariusz, w którym przez cały okres jej obowiązywania wszystko przebiega zgodnie z pierwotnymi założeniami, lecz również konsekwencje zdarzeń, których strony w chwili zawierania umowy nie planują. W praktyce właśnie sposób uregulowania sytuacji nietypowych, wcześniejszego zakończenia umowy, problemów z płatnościami, niewykonania zobowiązania przez właściciela czy konieczności rozliczenia znacznej części zapłaconej już ceny pozwala najlepiej ocenić rzeczywisty poziom ochrony przyszłego właściciela mieszkania.
Jeśli mają Państwo pytania związane z jakąkolwiek formą najmu zapraszamy do kontaktu pod numerem 794-215047
Jeżeli Twoja sprawa dotyczy podobnego problemu, skontaktuj się z naszą kancelarią prawną w Szczecinie
Zapraszamy do kontaktu – zapewniamy profesjonalne wsparcie prawne.