Darowizny przekazywane w trakcie małżeństwa, czyli wnikliwe rozważania nad tym komu naprawdę przypadają i jak rozlicza się je po rozwodzie?

Darowizna od rodziców na zakup mieszkania, pieniądze przekazane na budowę domu, działka podarowana jednemu z małżonków albo samochód kupiony ze środków otrzymanych od rodziny. Brzmi znajomo? W czasie zgodnego małżeństwa takie przysporzenia rzadko stają się przedmiotem szczegółowych ustaleń. Rodzice chcąc pomóc młodym małżonkom, przelewają pieniądze, finansują remont albo przekazują nieruchomość. Nikt wówczas nie zastanawia się, czy obdarowanym zostało wyłącznie ich dziecko, czy również jego małżonek.

Problem pojawia się zwykle dopiero wtedy, gdy małżeństwo się rozpada. W postępowaniu o podział majątku padają wówczas pytania: czy darowizna należy do obojga małżonków, czy pozostaje własnością jednego z nich? Czy pieniądze przekazane przez rodziców można odzyskać? Czy wpłata na wspólne konto oznacza, że środki stały się wspólne? Jak rozliczyć darowiznę przeznaczoną na zakup wspólnego mieszkania albo budowę domu na działce należącej tylko do jednego małżonka?

Odpowiedzi zależą nie tylko od wartości darowizny i sposobu jej wykorzystania, lecz przede wszystkim od woli darczyńcy, treści dokumentów oraz możliwości udowodnienia okoliczności, w jakich doszło do przekazania majątku.

Zawarcie małżeństwa i powstanie ustawowej wspólności majątkowej nie oznacza, że wszystko, co małżonkowie otrzymają od tej chwili, automatycznie staje się wspólne.

Zasadniczo do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte przez oboje małżonków albo przez jednego z nich w czasie trwania wspólności. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje jednak katalog składników należących do majątku osobistego każdego z małżonków. Wśród nich wymienia przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Oznacza to, że jeżeli rodzice przekazują pieniądze swojej córce, co do zasady środki te należą do jej majątku osobistego, nawet jeżeli w chwili otrzymania darowizny pozostaje ona w związku małżeńskim i obowiązuje ją wspólność ustawowa. Tak samo będzie w przypadku syna, któremu rodzice podarowali mieszkanie, działkę albo znaczną sumę pieniędzy. Drugi małżonek nie nabywa prawa do darowizny wyłącznie dlatego, że pozostaje z obdarowanym w związku małżeńskim. Nie zmienia tego długość małżeństwa, wspólne zamieszkiwanie ani korzystanie z podarowanego przedmiotu przez całą rodzinę.

Najważniejsza jest wola darczyńcy…

Zasada, zgodnie z którą darowizna trafia do majątku osobistego obdarowanego małżonka, nie ma charakteru bezwzględnego. Darczyńca może postanowić, że chce obdarować oboje małżonków albo że przekazany przedmiot ma wejść do ich majątku wspólnego.

W przypadku darowizny nieruchomości zamiar ten powinien wynikać jednoznacznie z aktu notarialnego.

Sąd Najwyższy przyjmuje, że dla zastosowania wyjątku przewidzianego w art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego decydująca jest rzeczywista wola darczyńcy. Ustalenie, że rodzice zamierzali obdarować oboje małżonków, oznacza, że „inaczej postanowili” w rozumieniu tego przepisu.

W praktyce nie zawsze istnieje formalna umowa określająca, komu przekazano pieniądze. Szczególnie często dotyczy to środków przekazywanych przez rodziców dzieciom na zakup mieszkania, wesele, budowę domu lub spłatę kredytu. Po latach jedna strona twierdzi, że darowizna była przeznaczona wyłącznie dla niej, druga zaś utrzymuje, że miała służyć obojgu małżonkom. Samo stwierdzenie darczyńcy, że „pieniądze były dla młodych”, może okazać się niewystarczające. Należy ustalić, czy oznaczało ono rzeczywistą wolę obdarowania obojga małżonków, czy jedynie wskazanie celu, na jaki dziecko miało przeznaczyć otrzymane środki.

Darowizna „na mieszkanie dla młodych” nie zawsze jest bowiem tym samym co darowizna „dla obojga małżonków”.

I w tym miejscu czas na jeszcze jeden ciekawy wątek… Czy przelew na wspólne konto czyni darowiznę wspólną?

Jednym z najczęściej spotykanych nieporozumień jest przekonanie, że środki przelane na wspólny rachunek bankowy automatycznie stają się majątkiem wspólnym. Sam rachunek bankowy nie przesądza o przynależności znajdujących się na nim pieniędzy. Wpłata na wspólne konto może utrudnić późniejsze wykazanie pochodzenia środków, ale co do zasady nie zmienia ich statusu majątkowego. Jeżeli rodzice przekazali darowiznę wyłącznie swojemu dziecku, to pieniądze należą do jego majątku osobistego również wtedy, gdy z przyczyn technicznych trafiły na rachunek, którego współposiadaczem jest drugi małżonek. Trzeba jednak potrafić wykazać:

• kto był darczyńcą,
• komu darowizna została przekazana,
• jaka była jej wysokość,
• kiedy doszło do przelewu,
• jaki był zamiar darczyńcy,
• co później stało się z pieniędzmi.

Trudności zaczynają się wtedy, gdy środki zostały wymieszane z wynagrodzeniami małżonków, oszczędnościami wspólnymi i innymi wpływami, a następnie wydawano je stopniowo przez kilka lat. Im dłuższy czas upłynął i im więcej operacji wykonano na rachunku, tym trudniej odtworzyć drogę pieniędzy. Dlatego w przypadku większych darowizn warto korzystać z osobnego rachunku albo przynajmniej zachować dokumentację pozwalającą dokładnie prześledzić przepływ środków.

Darowizna na zakup wspólnego mieszkania – czy uda nam się ją rozliczyć?

Częstym przypadkiem jest przekazanie przez rodziców jednego z małżonków pieniędzy, które następnie zostają wykorzystane na zakup nieruchomości do majątku wspólnego.

Przykładowo rodzice żony przekazują jej 300 000 zł. Małżonkowie przeznaczają te środki oraz wspólny kredyt na zakup mieszkania, którego właścicielami zostają oboje w ramach wspólności ustawowej.

W takiej sytuacji mieszkanie może należeć do majątku wspólnego, natomiast pieniądze pochodzące z darowizny stanowiły majątek osobisty żony. W konsekwencji może jej przysługiwać roszczenie o rozliczenie nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny. Kodeks rodzinny i opiekuńczy pozwala małżonkowi żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku osobistego na majątek wspólny. Rozliczenie następuje co do zasady przy podziale majątku. Sąd Najwyższy potwierdzał w swoim orzecznictwie, że środki otrzymane od rodziców w drodze darowizny mogą stanowić nakład z majątku osobistego na majątek wspólny, podlegający rozliczeniu na podstawie art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie sąd po prostu odejmie nominalną kwotę darowizny od wartości mieszkania i zwróci ją obdarowanemu.

Sposób rozliczenia może zależeć od rodzaju wydatku, wartości nabytego składnika, zmian cen nieruchomości, udziału darowizny w cenie zakupu oraz tego, czy nakład nadal istnieje i zwiększa wartość majątku w chwili ustania wspólności. Konieczne jest więc precyzyjne sformułowanie żądania oraz przedstawienie dowodów pozwalających ustalić nie tylko fakt darowizny, ale także sposób jej wykorzystania.

Czy zatem nasz obdarowany otrzyma zwrot całej darowanej kwoty?

Nie zawsze.

Jeżeli środki zostały przeznaczone na nabycie trwałego składnika majątku, na przykład mieszkania, domu lub działki, można zasadniczo mówić o nakładzie, który nadal znajduje odzwierciedlenie w wartości majątku wspólnego. Inaczej może zostać oceniona darowizna wykorzystana na codzienne koszty życia, wakacje, żywność, opłaty, ubrania, uroczystości rodzinne albo inne bieżące potrzeby. Nie można co do zasady żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły one wartość majątku w chwili ustania wspólności.

Jeżeli zatem rodzice przekazali córce 50 000 zł, a pieniądze przez dwa lata były przeznaczane na bieżące utrzymanie rodziny, roszczenie o ich zwrot może nie powstać. Gdy jednak ta sama kwota została wykorzystana na wkład własny przy zakupie wspólnego mieszkania, sytuacja przedstawia się odmiennie.

Kluczowe znaczenie ma nie tylko to, skąd pieniądze pochodziły, lecz także na co zostały przeznaczone.

Nie sposób byłoby nie omówić na dalszym etapie kredytu…

Darowizny od rodziców często służą spłacie kredytu hipotecznego. W takim przypadku trzeba ustalić, kto był właścicielem kredytowanej nieruchomości oraz z jakiego majątku powinien być spłacany dług. Jeżeli nieruchomość należała do majątku wspólnego, a jeden z małżonków przeznaczył otrzymaną przez siebie darowiznę na spłatę wspólnego kredytu, może powstać roszczenie o rozliczenie wydatku z majątku osobistego na majątek wspólny.

Nie każda wpłata na rachunek kredytowy będzie jednak traktowana identycznie. Znaczenie mogą mieć między innymi:

• wysokość spłaconego kapitału i odsetek,
• data dokonania wpłaty,
• status nieruchomości,
• ustalenie, kto był kredytobiorcą,
• źródło środków,
• cel, jaki wskazał darczyńca,
• treść porozumień zawieranych między małżonkami.

Samo przedstawienie umowy kredytowej nie wystarczy. Konieczne może być zestawienie historii rachunku, zaświadczeń banku, harmonogramów spłat i dokumentów darowizny.

A teraz czas na temat ostatnio najgorętszy w naszej Kancelarii, czyli kilka słów o budowie domu na działce należącej do jednego małżonka…

Jeszcze bardziej skomplikowane są sprawy, w których darowizna zostaje przeznaczona na budowę domu na gruncie stanowiącym majątek osobisty jednego z małżonków. Zgodnie z zasadą prawa cywilnego budynek trwale związany z gruntem jest co do zasady częścią nieruchomości. Jeżeli działka została przed ślubem kupiona przez męża albo podarowana mu przez rodziców, pozostaje jego majątkiem osobistym. Dom wybudowany na tej działce nie staje się automatycznie wspólną własnością małżonków tylko dlatego, że budowę finansowano ze wspólnych pieniędzy.

W takim przypadku najczęściej powstaje roszczenie o rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty właściciela nieruchomości. Jeżeli dodatkowo część budowy sfinansowano z darowizny przekazanej drugiemu małżonkowi, konieczne może być rozliczenie kilku różnych przesunięć majątkowych.

Przykładowo:

• działka należy do majątku osobistego męża,
• część budowy sfinansowano ze wspólnych wynagrodzeń małżonków,
• żona przeznaczyła na budowę darowiznę otrzymaną od swoich rodziców,
• pozostałe koszty pokryto z kredytu.

W takiej sprawie nie wystarczy ustalenie aktualnej wartości domu. Należy również odtworzyć źródła finansowania, ustalić charakter poszczególnych wpłat i prawidłowo sformułować wzajemne roszczenia.

Co dzieje się z rzeczą kupioną za pieniądze z darowizny?

Jeżeli jeden z małżonków otrzymał darowiznę, a następnie za otrzymane środki kupił inną rzecz, może znaleźć zastosowanie zasada surogacji.

Do majątku osobistego należą bowiem także przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

Jeżeli więc żona otrzymała od rodziców 100 000 zł, a następnie wyłącznie za te środki kupiła samochód, samochód może należeć do jej majątku osobistego.

Sytuacja komplikuje się, gdy zakup został sfinansowany z kilku źródeł, na przykład częściowo z darowizny, częściowo ze wspólnych oszczędności, a częściowo z kredytu. Nie należy automatycznie zakładać, że rzecz staje się w odpowiednich częściach majątkiem osobistym i wspólnym. Kwalifikacja prawna może wymagać analizy sposobu nabycia, treści umowy oraz proporcji i źródeł finansowania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zagadnienie surogacji i finansowania zakupu z różnych mas majątkowych było przedmiotem szczegółowych rozważań.

Czy dopisanie małżonka do nieruchomości oznacza darowiznę?

Zdarza się, że małżonek otrzymuje nieruchomość od rodziców, a po pewnym czasie postanawia objąć ją wspólnością majątkową. Taka decyzja może wywołać poważne skutki prawne. Sąd Najwyższy wskazywał, że objęcie wspólnością ustawową konkretnego składnika należącego wcześniej do majątku osobistego może być w istocie traktowane jako darowizna tego składnika na rzecz majątku wspólnego.

Nie należy więc utożsamiać takiej czynności z technicznym „dopisaniem” małżonka. Może ona prowadzić do trwałej zmiany statusu nieruchomości. Decyzja powinna być poprzedzona analizą skutków na wypadek rozwodu, śmierci jednego z małżonków, egzekucji prowadzonej przez wierzycieli albo późniejszego sporu z darczyńcami.

Darowizna od teściów – czy była również dla synowej albo zięcia?

W sprawach o podział majątku często pojawia się argument: „Rodzice przekazali te pieniądze nam obojgu, bo traktowali zięcia jak syna” albo przeciwnie: „Nigdy nie zamierzaliśmy niczego darować synowej. Pomagaliśmy tylko naszej córce”.

Relacje rodzinne mogą być ważnym elementem postępowania dowodowego, ale same w sobie nie przesądzają sprawy. Sądy analizują całokształt okoliczności, w szczególności:

• treść umowy darowizny,
• tytuły przelewów,
• wskazanie właściciela rachunku,
• zgłoszenia podatkowe,
• korespondencję między członkami rodziny,
• wiadomości SMS i e-mail,
• zeznania darczyńców,
• zeznania innych świadków,
• cel przekazania środków,
• sposób ich późniejszego wykorzystania.

Istotny może być nawet język używany przez strony. Czym innym jest wiadomość: „Przelewamy ci pieniądze, żebyś mogła kupić mieszkanie”, a czym innym: „Przelewamy wam pieniądze na wasze wspólne mieszkanie”.

Nie można jednak oczekiwać, że pojedyncze zdanie wyrwane z kontekstu zawsze przesądzi o charakterze darowizny. Sąd ocenia cały materiał dowodowy, a ciężar wykazania szczególnych okoliczności może spoczywać na osobie, która wywodzi z nich korzystne skutki prawne.

Czy wspólne korzystanie z darowanej rzeczy zmienia jej właściciela?

Oczywiście, że nie.

Jeżeli rodzice podarowali mieszkanie wyłącznie córce, fakt, że mieszkała w nim razem z mężem i dziećmi, nie powoduje automatycznego wejścia nieruchomości do majątku wspólnego.

Podobnie korzystanie przez oboje małżonków z samochodu należącego do majątku osobistego jednego z nich nie prowadzi samo w sobie do zmiany własności.

Wyjątek dotyczy przedmiotów zwykłego urządzenia domowego służących do użytku obojga małżonków. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje, że takie przedmioty, nawet jeżeli zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, są objęte wspólnością ustawową, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej. Zasada ta odnosi się jednak do typowego wyposażenia gospodarstwa domowego, a nie do każdej wartościowej rzeczy wykorzystywanej przez rodzinę.

Darowizna w rozwodzie … czy trzeba ją dzielić?

Darowizna należąca do majątku osobistego jednego małżonka nie podlega podziałowi razem z majątkiem wspólnym.

Nie oznacza to jednak, że można ją całkowicie pominąć w postępowaniu. Jeżeli przedmiot darowizny nadal istnieje, lecz należy do majątku osobistego, sąd nie powinien obejmować go podziałem. Jeżeli natomiast darowizna została wykorzystana na majątek wspólny, może podlegać rozliczeniu jako nakład lub wydatek.

W praktyce trzeba odróżnić trzy sytuacje:

1. Darowany przedmiot nadal należy do majątku osobistego – na przykład mieszkanie podarowane wyłącznie żonie. Nie podlega ono podziałowi.
2. Darowane pieniądze przeznaczono na wspólny składnik majątku – może powstać roszczenie o rozliczenie nakładu z majątku osobistego na wspólny.
3. Darowane środki zostały zużyte na potrzeby rodziny – ich zwrot może być wyłączony, jeżeli nie zwiększyły wartości majątku istniejącego w chwili ustania wspólności.

Właśnie pomieszanie tych trzech przypadków jest jednym z najczęstszych źródeł błędów w sprawach o podział majątku.

Czy darowizna wpływa na wysokość udziałów w majątku wspólnym?

Samo otrzymanie dużej darowizny przez jednego z małżonków nie oznacza automatycznie, że powinien on otrzymać większy udział w całym majątku wspólnym.

Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Ustalenie nierównych udziałów wymaga spełnienia dodatkowych przesłanek, w tym istnienia ważnych powodów i różnego stopnia przyczynienia się małżonków do powstania majątku. Darowizna może natomiast zostać rozliczona jako nakład z majątku osobistego. Jest to odrębna kwestia od żądania ustalenia nierównych udziałów. Małżonek może więc mieć równy udział w majątku wspólnym, a jednocześnie skutecznie domagać się rozliczenia znacznej kwoty przekazanej przez jego rodziców i zainwestowanej we wspólną nieruchomość.

Jak udowodnić darowiznę po wielu latach?

Najlepszym dowodem jest prawidłowo sporządzona umowa darowizny. W przypadku pieniędzy powinna określać co najmniej:

• darczyńcę,
• obdarowanego,
• wysokość darowizny,
• sposób przekazania środków,
• datę,
• ewentualny cel darowizny,
• wskazanie, czy darowizna ma wejść do majątku osobistego, czy wspólnego.

W przypadku braku umowy pomocne mogą być potwierdzenia przelewów, historia rachunku, dokumentacja podatkowa, korespondencja i zeznania świadków. Szczególnie istotne jest zachowanie ciągłości dowodowej. Nie wystarczy wykazać, że rodzice przekazali pieniądze. Trzeba jeszcze udowodnić, że konkretne środki zostały następnie przeznaczone na określony składnik majątku.

Jeżeli pieniądze wpłynęły na konto w styczniu, a mieszkanie kupiono w lutym za zbliżoną kwotę, związek między darowizną a zakupem może być stosunkowo łatwy do wykazania. Jeżeli natomiast środki przez trzy lata krążyły między kilkoma rachunkami, były częściowo wypłacane i ponownie wpłacane, sprawa staje się znacznie trudniejsza.

Najczęstsze błędy popełniane przy przekazywaniu darowizny

Największym problemem nie jest zwykle brak znajomości przepisów, lecz brak dokumentów i pozostawienie najważniejszych ustaleń wyłącznie w sferze rodzinnych rozmów.

Rodzice przelewają kilkaset tysięcy złotych z tytułem „na mieszkanie”, nie wskazując, kogo obdarowują. Pieniądze trafiają na wspólne konto, zostają połączone z kredytem i oszczędnościami, a umowa sprzedaży mieszkania nie zawiera żadnej informacji o źródle finansowania. Po dziesięciu latach małżonkowie przedstawiają zupełnie odmienne wersje wydarzeń, a rodzice jednej ze stron stają się najważniejszymi świadkami w procesie.

Do najczęstszych błędów należą:

• brak pisemnej umowy,
• nieprecyzyjny tytuł przelewu,
• wpłata gotówki bez pokwitowania,
• przekazywanie środków w wielu nieudokumentowanych częściach,
• brak zgłoszenia podatkowego,
• mieszanie darowizny z pieniędzmi wspólnymi,
• brak dokumentów potwierdzających wykorzystanie środków,
• posługiwanie się określeniem „dla młodych” bez wyjaśnienia jego znaczenia,
• założenie, że darowizna zostanie zawsze zwrócona w nominalnej wysokości,
• nieuwzględnienie darowizny w żądaniu rozliczenia nakładów.

Jak bezpiecznie przekazać darowiznę w trakcie małżeństwa?

W przypadku większych kwot warto sporządzić pisemną umowę nawet wtedy, gdy przepisy nie wymagają formy aktu notarialnego. Dokument powinien jednoznacznie wskazywać, czy obdarowanym jest jedno dziecko, czy oboje małżonkowie.

Jeżeli darowizna ma należeć wyłącznie do córki albo syna, można wprost zapisać, że środki są przekazywane do majątku osobistego tej osoby. Jeżeli natomiast darczyńcy chcą obdarować oboje małżonków, również powinno to zostać jasno wyrażone.

Warto ponadto:

• przekazać pieniądze przelewem,
• wskazać precyzyjny tytuł płatności,
• zachować umowę i potwierdzenie przelewu,
• terminowo dopełnić obowiązków podatkowych,
• dokumentować późniejsze wykorzystanie środków,
• zachować faktury, umowy sprzedaży i historię rachunków,
• rozważyć zawarcie dodatkowego porozumienia między małżonkami.

Dobrze sporządzony dokument nie jest wyrazem braku zaufania. Chroni zarówno darczyńców, jak i obdarowanych, a przede wszystkim zapobiega sytuacji, w której po wielu latach sąd musi odtwarzać wolę rodziny na podstawie niepełnych wyciągów bankowych i sprzecznych zeznań.

W sprawach majątkowych po rozwodzie darowizna rzadko jest tylko jednym przelewem. Może być początkiem całego ciągu zdarzeń: zakupiono za nią nieruchomość, spłacono kredyt, przeprowadzono remont, wybudowano dom albo zainwestowano w przedsiębiorstwo jednego z małżonków.

Dlatego analiza powinna obejmować nie tylko umowę darowizny, lecz również historię rachunków, akty notarialne, dokumenty kredytowe, faktury, potwierdzenia płatności i późniejsze przesunięcia majątkowe.

Warto również pamiętać, że samo udowodnienie otrzymania pieniędzy nie przesądza jeszcze o zasadności roszczenia. Trzeba wykazać, komu darowizna została przekazana, jaki miała charakter, gdzie trafiły środki i czy w chwili ustania wspólności nadal znajdują odzwierciedlenie w wartości dzielonego majątku.

W sprawach dotyczących darowizn jedno zdanie w umowie, tytuł przelewu albo zachowany wyciąg bankowy mogą decydować o rozliczeniu kwot sięgających setek tysięcy złotych. Z kolei brak dokumentacji może sprawić, że pomoc finansowa udzielona przez rodzinę stanie się po latach źródłem długiego i kosztownego procesu.

Darowizna przekazana w zaufaniu nie powinna być dokumentowana dopiero wtedy, gdy zaufanie między małżonkami już przestało istnieć.