Straciłem najbliższą osobę, a teraz czekają mnie formalności związane z nabyciem spadku. Jak odnaleźć się w procedurach dotyczących nabycia spadku?

Z tego artykułu dowiesz się:

1. jakie są sposoby stwierdzenia nabycia spadku,
2. czy ustalenie kręgu spadkobierców zawsze wiąże się z postępowaniem sądowym,
3. kiedy można poświadczyć dziedziczenie u notariusza.

1. Wprowadzenie

Śmierć naszych najbliższych zawsze wiąże się trudnymi emocjami. Po odejściu bliskich zazwyczaj potrzebujemy długiego czasu wyciszenia i spokoju, jednak często musimy podejmować działania związane ze spadkobraniem.

Praktyka pokazuje również, że po śmierci naszych krewnych wielu z nas nie podejmuje żadnych działań. Kłopoty zaczynają się w chwili kiedy chcemy np. sprzedać mieszkanie, które należało do rodziców czy dziadków albo pozostawiony przez nich samochód czy inne składniki majątku wchodzące w skład spadku, jednak z uwagi na nieuregulowane kwestie spadkowe nie jesteśmy w stanie tego zrobić.

Obowiązujące przepisy prawa nie nakładają na spadkobierców obowiązku zainicjowania postępowania o stwierdzenia nabycia spadku, jednak brak dokumentu poświadczającego nasze dziedziczenie uniemożliwia rozporządzenie majątkiem wchodzącym w skład spadku.

W świetle obowiązujących przepisów nabycie spadku można wykazać na dwa podstawowe sposoby:

• aktem poświadczenia dziedziczenia sporządzonym przez notariusza,
• postanowieniem o stwierdzeniem nabycia spadku wydanym przez sąd spadku.

W przypadku gdy spadkobranie wiąże się elementem międzynarodowym (unijnym) np. obywatel polski pozostawił majątek spadkowy w Niemczech wydać można wówczas:

• europejskie poświadczenie spadkowe.

2. Akt poświadczenia dziedziczenia

Kwestie związane z aktem poświadczenia dziedziczenia regulują w głównej mierze przepisy ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 614).

Akt poświadczenia może być sporządzony przez notariusza w przypadku dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, z wyłączeniem jednak dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych (ustnego, podróżnego, wojskowego).

Ten rodzaj poświadczenia dziedziczenia charakterystyczny jest dla sytuacji niespornych. Oznacza to, że musi istnieć między wszystkimi potencjalnymi spadkobiercami zgoda co do ustalonego kręgu spadkobierców. W przypadku kwestionowania przez którąkolwiek z osób zainteresowanych prawa innych do dziedziczenia, nie będzie możliwe wydanie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza.

Przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych.

Krąg osób zainteresowanych został określony przepisami prawa. Są  to osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. Przy czym odrzucenie spadku lub zapisu windykacyjnego oraz uznanie za niegodnego powoduje utratę statusu osoby zainteresowanej.

W uproszczeniu można zatem powiedzieć, że dla sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza potrzebne są dwa elementy:

• zgodne stanowisko osób zainteresowanych co do ustalonego kręgu spadkobierców,
• udział osób zainteresowanych przy spisaniu protokołu dziedziczenia.

Jeśli zatem osoby zainteresowane są w stanie spełnić dwa ww. warunki, to możliwe jest uzyskanie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

3. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.

Doświadczenie pokazuje, że okoliczności dotyczące spadkobrania są często sporne, albo niemożliwe jest wspólne spotkanie wszystkich osób zainteresowanych u notariusza, wówczas zasadne jest zainicjowanie postępowania o stwierdzenie nabycia spadku przed sądem poprzez złożenie odpowiedniego wniosku.

Sądem właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nabycia spadku jest tzw. sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie da się ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część (sąd spadku). W braku powyższych podstaw sądem spadku jest sąd rejonowy dla m.st. Warszawy.

Osobami uprawnionymi do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku są osoby mającej w tym interes. Ustawodawca nie wskazał zamkniętego kręgu osób uprawnionych, a zatem ocena tego interesu została pozostawiona sądowi spadku. Przyjmuje się, że są to m.in. spadkobiercy testamentowi i ustawowi, zapisobiercy windykacyjni, nabywcy spadku lub udziału w spadku, wykonawca testamentu, kurator spadku, syndyk, zarządca ustanowiony w toku zabezpieczenia spadku, wierzyciele i dłużnicy spadkodawcy, wierzyciele spadkobiercy.

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku należy załączyć: akt zgonu spadkodawcy, testament lub testamenty jeśli zostały sporządzone, akt stanu cywilnego dokumentujący pokrewieństwo ze spadkodawcą.

Jeśli nie znajdujemy się w gronie spadkobierców, ale mamy interes w stwierdzeniu nabycia spadku, to interes ten należy odpowiednio uzasadnić.

4. Termin

Stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.

Przez otwarcie spadku należy rozumieć chwilę śmierci spadkodawcy.

5. Europejskie poświadczenie spadkowe

Europejskie poświadczenie spadkowe charakterystyczne jest dla spadków z elementem międzynarodowym (unijnym).

Kwestie związane z europejskim poświadczeniem spadkowym regulują Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz. U. UE. L. z 2012 r. Nr 201, str. 107) oraz wspomniana ustawa Prawo o notariacie oraz kodeks postępowania cywilnego.

Zgodnie z przepisami unijnymi: poświadczenie jest przeznaczone do wykorzystywania przez spadkobierców, zapisobierców mających bezpośrednie prawa do spadku oraz wykonawców testamentów lub zarządców spadku, którzy potrzebują wykazać w innym państwie członkowskim swój status lub wykonywać, odpowiednio, swoje prawa jako spadkobiercy lub zapisobiercy, lub swoje uprawnienia jako wykonawcy testamentów lub zarządcy spadku.

Europejskie poświadczenie spadkowe w Polsce może wydać:

• sąd,
• notariusz.

Poświadczenie rodzi skutki we wszystkich państwach członkowskich bez wymogu stosowania jakiejkolwiek szczególnej procedury.

6. Podsumowanie

W świetle obowiązującego w Polsce prawa, dokumentami potwierdzającymi spadkobranie są przede wszystkim akt poświadczenia dziedziczenia sporządzany przez notariusza oraz postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydawane przez sąd spadku. W przypadku elementu międzynarodowego (unijnego) możliwe jest uzyskanie również europejskiego poświadczenia spadkowego.

W przypadku śmierci spadkodawcy, warto zainicjować odpowiednie postępowanie mające na celu uzyskanie ww. dokumentów. Podjęcie takich czynności w odpowiednim czasie pozwala na uniknięcie kłopotów związanych z rozporządzaniem majątkiem spadkowym. Doświadczenie zawodowe  pokazuje, że zwłoka w uporządkowaniu spraw spadkowych najczęściej wiąże się z dużo dłuższymi i trudniejszymi postępowaniami sądowymi.